Wat is een synoniem? Uitleg met voorbeelden (en het verschil met antoniem en homoniem)
Een synoniem is een woord dat (bijna) hetzelfde betekent als een ander woord. Fiets en rijwiel zijn synoniemen, net als beginnen en starten. Maar wie beter kijkt, ziet dat twee woorden eigenlijk nooit precies hetzelfde betekenen. Op deze pagina leggen we uit hoe dat zit.
Waar komt het woord synoniem vandaan?
Het woord komt uit het Grieks: syn betekent 'samen' of 'gelijk' en onyma betekent 'naam'. Een synoniem is dus letterlijk een 'gelijke naam'. Het meervoud is synoniemen, en een woordenboek met synoniemen heet een synoniemenwoordenboek of, iets ouderwetser, een thesaurus.
Bestaan er echte synoniemen?
Taalkundigen zeggen vaak dat volledige synoniemen nauwelijks bestaan. Twee woorden die in álle zinnen inwisselbaar zijn en precies hetzelfde gevoel oproepen, zijn zeldzaam. Meestal verschillen ze op een van deze punten:
- Formeel of informeel. Politie en smeris betekenen hetzelfde, maar je schrijft smeris niet in een sollicitatiebrief. Hetzelfde geldt voor geld en poen, of eten en bikken.
- Gevoel en waardering. Zuinig en gierig gaan allebei over weinig geld uitgeven. Zuinig klinkt als een goede eigenschap, gierig niet.
- Sterkte. Boos, kwaad, woedend en razend liggen op een schaal. Iemand die razend is, is veel bozer dan iemand die geïrriteerd is.
- Regio. In Nederland zeg je vaak 'leuk', in Vlaanderen hoor je ook 'plezant'. Een 'vuilnisbak' in het noorden is een 'vuilbak' in het zuiden.
- Vaste combinaties. Je zegt 'een besluit nemen', niet 'een besluit pakken', ook al zijn nemen en pakken in andere zinnen synoniemen.
Daarom is een synoniemenlijst een startpunt en geen kant-en-klare oplossing. Kijk altijd of het woord in jouw zin past.
Wat is een antoniem?
Een antoniem is het tegenovergestelde van een synoniem: een woord met de tegengestelde betekenis. Voorbeelden zijn warm en koud, groot en klein, beginnen en eindigen. Antoniemen zijn handig in vergelijkingen ('niet duur, maar juist voordelig') en bij het zoeken naar een woord dat je niet te binnen schiet. Weet je het tegenovergestelde wel, dan kom je vaak via die omweg bij het juiste woord.
Wat is een homoniem?
Een homoniem is een woord dat hetzelfde wordt geschreven of uitgesproken als een ander woord, maar iets heel anders betekent. Denk aan 'bank' (om op te zitten of om geld te bewaren), 'pen' (om mee te schrijven of een onderdeel van een machine) en 'arm' (lichaamsdeel of zonder geld). Homoniemen zijn de reden dat een synoniemenlijst soms vreemde woorden laat zien: het woord dat je zoekt kan meerdere betekenissen hebben.
Daarnaast zijn er homofonen: woorden die hetzelfde klinken maar anders geschreven worden, zoals 'hart' en 'hard', of 'lijden' en 'leiden'.
Wanneer gebruik je een synoniem?
- Als een woord te vaak terugkomt in je tekst (lees ook: afwisselend schrijven).
- Als je een preciezer woord zoekt dan het eerste woord dat in je opkomt.
- Als je toon moet aanpassen: formeler voor een brief, losser voor een appje.
- Bij kruiswoordpuzzels, waar je een woord zoekt met een bepaald aantal letters.
- Bij het schrijven van gedichten en liedteksten, waar je soms een woord nodig hebt met een andere klank of lengte. Zoek je een woord dat rijmt, kijk dan op Rijmkist.
Synoniemen opzoeken
In het zoekveld op de homepage typ je een woord en zie je meteen de synoniemen. Onder 'Ook verwant' staan woorden die in sommige zinnen kunnen passen, maar niet altijd. Wil je bladeren? Bekijk dan de woordenlijst van A tot Z.